Aneks:Język łaciński - Koniugacja III: Różnice pomiędzy wersjami

poprawa tablic
[wersja przejrzana][wersja nieprzejrzana]
(wymaga uzupełnienia od 2005 roku)
(poprawa tablic)
<small> [[Aneks:Spis treści aneksu|Spis treści aneksu]] | [[:Kategoria:Język łaciński|Język łaciński]] | [[:Kategoria:łaciński (indeks)|hasła w języku łacińskim]]</small>
{{dopracować|łaciński|tabela wymaga uzupełnienia, wzorem pozostałych koniugacji}}
Do koniugacji III zaliczamy czasowniki, których temat kończy się na spółgłoskę. Temat czasownika występuje wyraźnie w bezokoliczniku po odrzuceniu końcówki -re.
Ponieważ temat kończy się na spółgłoskę, pomiędzy nim i końcówką występuje tzw. spójka ("-e-" w bezokoliczniku, "-i-" w 2 i 3 os. l. poj. i 1 i 2 os. l. mn. i "-u-" w 3 os. l. mn.), ułatwiająca wymowę.
 
Wedle informacji z [[Aneks:Język łaciński - czasowniki|tej strony]] do koniugacji III należą czasowniki, których inf. praes. act. ma zakończenie -ĕre.
Tabela koniugacji z przykładem odmiany czasownika ''disco'', ''[[discere]]'' (uczyć się):
 
Odmiana czasownika ''[[lego]], legere, legi, lectum'':
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
 
! Liczba/osoba
== Tryb oznajmujący – indicativus ==
! Liczba pojedyncza<br />''singularis''
 
! Liczba mnoga<br />''pluralis''
# Czasy praesens, imperfectum i futurum I tworzy się od tematu praesentis.
|-
# Czasy perfectum, plusquamperfectum i futurum II activi tworzy się od tematu perfecti.
! <br />''1.''
# Czasy perfectum, plusquamperfectum i futurum II passivi tworzy się poprzez połączenie participium perfecti passivi (ppp, tworzone z tematu supini) i odpowiednio odmienionego czasownika ''sum, esse, fui'' (patrz [[Aneks:Język łaciński - Odmiana esse|odmiana]]) – dla perfectum w praesens, dla plusquamperfectum w imperfectum, dla futurum II w futurum I.
| -o<br />''disco''
 
| -i-mus<br />''discimus''
Uwaga: W ind. praes. act. i pass. między tematem a końcówką dodajemy spójki (patrz: [[Aneks:Język łaciński - czasowniki#Koniugacja_III_(-ĕre)]].
|-
 
! <br />''2.''
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
| -i-s<br />''discis''
! colspan="2" |
| -i-tis<br />''discitis''
! colspan="2" | strona czynna<br />''activum''
|-
! colspan="2" | strona bierna<br />''3.passivum''
|-
| -i-t<br />''discit''
! colspan="2" |
| -u-nt<br />''discunt''
! liczba pojedyncza<br />''singularis''
! liczba mnoga<br />''pluralis''
! liczba pojedyncza<br />''singularis''
! liczba mnoga<br />''pluralis''
|-
! rowspan="3" | czas teraźniejszy<br />''praesens''
! 1. per.
| -o<br />''lego''
| -mus<br />''legimus''
| -or<br />''legor''
| -mur<br />''legimur''
|-
! 2. per.
| -s<br />''legis''
| -tis<br />''legitis''
| -ris<br />''legeris''
| -mini<br />''legimini
|-
! 3. per.
| -t<br />''legit''
| -nt<br />''legunt''
| -tur<br />''legitur''
| -ntur<br />''leguntur''
|-
! rowspan="3" | czas przeszły niedokonany<br />''imperfectum''
! 1. per.
| -ebam<br />''legebam''
| -ebamus<br />''legbamus''
| -ebar<br />''legebar''
| -ebamur<br />''legebamur''
|-
! 2. per.
| -ebas<br />''legebas''
| -ebatis<br />''legebatis''
| -ebaris<br />''legebaris''
| -ebamini<br />''legebamini''
|-
! 3. per.
| -ebat<br />''legebat''
| -ebant<br />''legebant''
| -ebatur<br />''legebatur''
| -ebantur<br />''legebantur''
|-
! rowspan="3" | czas przyszły I<br />''futurum I''
! 1. per.
| -am<br />''legam''
| -emus<br />''legemus''
| -ar<br />''legar''
| -emur<br />''legemur''
|-
! 2. per.
| -es<br />''leges''
| -etis<br />''legetis''
| -eris<br />''legeris''
| -emini<br />''legemini''
|-
! 3. per.
| -et<br />''leget''
| -ent<br />''legent''
| -etur<br />''legetur''
| -entur<br />''legentur''
|-
! rowspan="3" | czas przeszły dokonany<br />''perfectum''
! 1. per.
| -i<br />''legi''
| -imus<br />''legimus''
| -us, -a, -um sum<br />''lectus, -a, -um sum''
| -i, -ae, -a sumus<br />''lecti, -ae, -a sumus''
|-
! 2 per.
| -isti<br />''legisti''
| -istis<br />''legistis''
| -us, -a, -um es<br />''lectus, -a, -um es''
| -i, -ae, -a estis<br />''lecti, -ae, -a estis''
|-
! 3. per.
| -it<br />''legit''
| -erunt<br />''legerunt''
| -us, -a, -um est<br />''lectus, -a, -um est''
| -i, -ae, -a sunt<br />''lecti, -ae, -a sunt''
|-
! rowspan="3" | czas zaprzeszły<br />''plusquamperfectum''
! 1. per.
| -eram<br />''legeram''
| -eramus<br />''legeramus''
| -us, -a, -um eram<br />''lectus, -a, -um eram''
| -i, -ae, -a eramus<br />''lecti, -ae, -a eramus''
|-
! 2. per.
| -eras<br />''legeras''
| -eratis<br />''legeratis
| -us, -a, -um eras<br />''lectus, -a, -um eras''
| -i, -ae, -a eratis<br />''lecti, -ae, -a eratis''
|-
! 3. per.
| -erat<br />''legerat''
| -erant<br />''legerant''
| -us, -a, -um erat<br />''lectus, -a, -um erat''
| -i, -ae, -a erant<br />''lecti, -ae, -a erant''
|-
! rowspan="3" | czas przyszły II<br />''futurum II''
! 1. per.
| -ero<br />''legero''
| -erimus<br />''legerimus''
| -us, -a, -um ero<br />''lectus, -a, -um ero''
| -i, -ae, -a erimus<br />''lecti, -ae, -a erimus''
|-
! 2. per.
| -eris<br />''legeris''
| -eritis<br />''legeritis''
| -us, -a, -um eris<br />''lectus, -a, -um eris''
| -i, -ae, -a eritis<br />''lecti, -ae, -a eritis''
|-
! 3. per.
| -erit<br />''legerit''
| -erint<br />''legerint''
| -us, -a, -um erit<br />''lectus, -a, -um erit''
| -i, -ae, -a erunt<br />''lecti, -ae, -a erunt''
|-
|}
 
== Tryb rozkazujący – imperativus ==
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
! colspan="2" |
! colspan="2" | strona czynna<br />''activum''
! colspan="2" | strona bierna<br />''passivum''
|-
! colspan="2" |
! liczba pojedyncza<br />''singularis''
! liczba mnoga<br />''pluralis''
! liczba pojedyncza<br />''singularis''
! liczba mnoga<br />''pluralis''
|-
! czas teraźniejszy<br />''praesens''
! 2. per.
| -e<br />''lege''
| -ite<br />''legite''
| -ere<br />''legere''
| -imini<br />''legimini''
|-
! rowspan="2" | czas przyszły<br />''futurum''
! 2. per.
| -ito<br />''legito''
| -itote<br />''legitote''
| -itor<br />''legitor''
|
|-
! 3. per.
| -ito<br />''legito''
| -unto<br />''legunto''
| -itor<br />''legitor''
| -untor<br />''leguntor''
|-
|}
 
== Tryb łączący (przypuszczający) – coniunctivus ==
 
Coniunctivus praesentis tworzymy, dodając przed końcówką cechę -a-, coniunctivus imperfecti przez cechę -re-, coniunctivus perfecti activi przez cechę -eri-, a coniunctivus plusquamperfecti activi przez cechę -isse-. Coniunctivus perfecti i plusquamperfecti passivi tworzymy z dodania do participium perfecti passivi (ppp) odmienionego czasownika ''sum, esse, fui'' (być, [[Aneks:Język łaciński - Odmiana esse|odmiana]]) w coniunctiwie praesentis (dla perfectum) i coniunctiwie imperfecti (dla plusquamperfectum).
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
! colspan="2" |
! colspan="2" | strona czynna<br />''activum''
! colspan="2" | strona bierna<br />''passivum''
|-
! colspan="2" |
! liczba pojedyncza<br />''singularis''
! liczba mnoga<br />''pluralis''
! liczba pojedyncza<br />''singularis''
! liczba mnoga<br />''pluralis''
|-
! rowspan="3" | czas teraźniejszy<br />''praesens''
! 1. per.
| -m<br />''legam''
| -mus<br />''legamus''
| -r<br />''legar''
| -mur<br />''legamur''
|-
! 2. per.
| -s<br />''legas''
| -tis<br />''legatis''
| -ris<br />''legaris''
| -mini<br />''legamini''
|-
! 3. per.
| -t<br />''legat''
| -nt<br />''legant''
| -tur<br />''legatur''
| -ntur<br />''legantur''
|-
! rowspan="3" | czas przeszły niedokonany<br />''imperfectum''
! 1. per.
| -m<br />''legerem''
| -mus<br />''legeremus''
| -r<br />''legerer''
| -mur<br />''legeremur''
|-
! 2. per.
| -s<br />''legeres''
| -tis<br />''legeretis''
| -ris<br />''legereris''
| -mini<br />''legeremini''
|-
! 3. per.
| -t<br />''legeret''
| -nt<br />''legerent''
| -tur<br />''legeretur''
| -ntur<br />''legerentur''
|-
! rowspan="3" | czas przeszły dokonany<br />''perfectum''
! 1. per.
| -m<br />''legerim''
| -mus<br />''legerimus''
| -us, -a, -um sim<br />''lectus, -a, -um sim''
| -i, -ae, -a simus<br />''lecti, -ae, -a simus''
|-
! 2. per.
| -s<br />''legeris''
| -tis<br />''legeritis''
| -us, -a, -um sis<br />''lectus, -a, -um sis''
| -i, -ae, -a sitis<br />''lecti, -ae, -a sitis''
|-
! 3. per.
| -t<br />''legerit''
| -nt<br />''legerint''
| -us, -a, -um sit<br />''lectus, -a, -um sit''
| -i, -ae, -a sint<br />''lecti, -ae, -a sint''
|-
! rowspan="3" | czas zaprzeszły<br />''plusquamperfectum''
! 1. per.
| -m<br />''legissem''
| -mus<br />''legissemus
| -us, -a, -um essem<br />''lectus, -a, -um essem''
| -i, -ae, -a essemus<br />''lecti, -ae, -a essemus''
|-
! 2. per.
| -s<br />''legisses''
| -tis<br />''legissetis''
| -us, -a, -um esses<br />''lectus, -a, -um esses''
| -i, -ae, -a essetis<br />''lecti, -ae, -a essetis''
|-
! 3. per.
| -t<br />''legisset''
| -nt<br />''legissent''
| -us, -a, -um esset<br />''lectus, -a, -um esset''
| -i, -ae, -a essent<br />''lecti, -ae, -a essent''
|-
|}
 
== Bezokolicznik – infinitivus ==
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
!
! strona czynna<br />''activum''
! strona bierna<br />''passivum''
|-
! czas teraźniejszy<br />''praesens''
| -are<br />''legere''
| -ri<br />''legi''
|-
! rowspan="2" | czas przeszły dokonany<br />''perfectum''
| rowspan="2" | -isse<br />''legisse''
| -us, -a, -um esse (NCI)<br />''lectus, -a, -um esse''
|-
| -um, -am, -um esse (ACI)<br />''lectum, -am, -um esse''
|-
! czas przyszły<br />''futurum''
| -urus, -ura, -urum esse<br />''lecturus, -ura, -urum esse''
|
|-
|}
 
== Imiesłów – participium ==
 
Participium perfecti passivi (ppp) i participium futuri activi (pfa) odmieniają się według I i II deklinacji. Participium praesentis activi (ppa) odmienia się według III deklinacji.
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
! colspan="2" |
! colspan="2" | strona czynna<br />''activum''
! colspan="2" | strona bierna<br />''passivum''
|-
! colspan="2" | czas teraźniejszy<br />''praesens''
| colspan="2" | -ens, -entis<br />''legens, legentis''
| colspan="2" |
|-
! colspan="2" | czas przeszły dokonany<br />''perfectum''
| colspan="2" |
| colspan="2" | -us, -a, -um<br />''lectus, -a, -um''
|-
! colspan="2" | czas przyszły<br />''futurum''
| colspan="2" | -urus, -ura, -urum<br />''lecturus, -ura, -urum''
| colspan="2" | ''patrz gerundivum''
|-
|}
 
== Przymiotnik odczasownikowy – gerundivum ==
 
Gerundivum tworzymy poprzez dodanie cechy -end- do tematu praesentis III i IV koniugacji oraz końcówek rodzajowych -us, -a, -um.
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
!
! imiesłów bierny czasu przyszłego<br />''participium futuri passivi (pfp), gerundivum''
|-
! forma
| -nd-us, -nd-a, -nd-um<br />''legendus, -a, -um''
|-
|}
 
== Rzeczownik odczasownikowy – gerundium ==
 
Gerundium tworzymy poprzez dodanie cechy -end- do tematu praesentis III i IV koniugacji oraz końcówek II deklinacji singularis (z wyjątkiem Voc.). Nom. sg. zastępuje się przez inf. praes. act.
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;" border
!
! rzeczownik odczasownikowy<br />''gerundium''
|-
! [[mianownik]]<br />''nominativus''
| -ere<br />''legere''
|-
! [[dopełniacz]]<br />''genetivus''
| -nd-i<br />''legendi''
|-
! [[celownik]]<br />''dativus''
| -nd-o<br />''legendo''
|-
! rowspan="2" | [[biernik]]<br />''accusativus''
| -ere<br />''legere''
|-
| -nd-um<br />''(ad) legendum''
|-
! ([[narzędnik]])<br />''ablativus''
| -nd-o<br />''legendo''
|-
|}
 
[[Kategoria:Gramatyka języka łacińskiego|Koniugacja IIIK]]
1989

edycji